زبان و ادبیات فارسی

 آرایه‌های لفظی

به آن دسته از آرایه‌های ادبی که از تناسب های آوایی و لفظی میان واژه ها پدید می‌آید می‌گویند

 واج آرایی (نغمه حروف)

به تکرار یک واج صامت یا مصوت در یک بیت یا عبارت گفته می‌شود به گونه‌ای طنین آن در گوش بر جای بماند و باعث پیدایش موسیقی آوایی در آن بخش از سخن شود

(واج آرایی با تکرار صامت /س/)

مثال 2:

خيزيد و خز آريد كه هنگام خزان است باد خنك از جانب خوارزم وزان است

(واج آرايي با تكرار صامتهاي /خ/ و /ز/) اين دو حرف به زيبايي بيانگر خزان مي باشند. قابل ذکر است که واج تکرار شونده می تواند صامت یا مصوت باشد.برای مثال:

مثال 1:

خوابِ نوشینِ بامدادِ رحیل بازدارد پیاده را زسبیل که همان طور که مشاهده می کنید تکرار مصوت کوتاه «اِ» در این مصراع تکامل بخش موسیقی درونی است

مثال 2:

خیال خال تو با خود به خواب خواهم برد که تا زخال تو خاکم شود عبیر آمیز

 سجع

هر گاه واژه‌های پایانی دو قرینه کلام در واج آخر مشترک باشند آرایه سجع پدید می‌آید و آن دو جمله را مسجع می‌خوانند. معمولاً هر قرینه از یک جمله تشکیل می‌شود.اما گاهی نیز یک قرینه از دو یا چند جمله کوتاه پدید آمده است. همچنین در اغلب نمونه‌های نثر مسجع واژه‌های پایانی دو جمله در بیش از یک حرف مشترکند و در واقع هم قافیه می‌باشند.

هر نفسی که فرو میرود ممد حیات است و چون بر می‌آید مفرح ذات (سجع در بین حیات و ذات است)

 ترصیع

هر گاه اجرای دو بخش از یک بیت یا عبارت، نظیر به نظیر، هم وزن و در حرف آخر مشترک باشند.

آرایه جناس را باید به دو نوع اصلی تقسیم کرد

 جناس تام

هر گاه واژه‌ای دو بار در یک بیت یا عبارت به کار رود و هر بار معنایی متفاوت از آن برداشت شود.

(روان در مصراع نخست به معنی جاری و درمصراع دوم به معنی جان و روح است)

جناس غیر تام(ناقص)

هر گاه دو واژه در یکی از موارد آوایی زیر با هم اختلافی جزیی داشته باشند و در یک بیت یا عبارت به کار روند.

كه انواع آن جناس ناقص، جناس زايد، جناس مذيّل، جناس مركّب، جناس مفروق، جناس مقرون، جناس متشابه، جناس مطرّف، 

جناس خط، جناس لفظ و جناس مكرّر هستند كه در مرور زمان به دليل تقسيم بندي زياد در حال كنار گذاشته شدن هستند.

اختلاف دو واژه در صداهایی کوتاه

کند (به فتح ک، به ضم ک)

اختلاف دو واژه تنها در یک حرف

کمند، سمند

 یک واژه،یک حرف، بیش از دیگری دارد.

خاص و خلاص

 یک واژه از ترکیب دو واژه دیگر به دست می‌آید.

 دو واژه از نظر آوایی یکسان اما از نظر املایی متفاوت اند

صبا، سبا

 اختلاف دو واژه در جابه جایی حروف است

بنات، نبات